Ospa wietrzna w Polsce pozostaje przede wszystkim chorobą małych dzieci, choć najnowsze meldunki pokazują mniej zgłoszeń niż wcześniej. Ekspertki przypominają jednak, że jesienią przypadków przybywa, a u części chorych zakażenie wymaga szybkiej reakcji.
Zgłoszeń ospy w Polsce ubywa z roku na rok. W 2023 r. odnotowano ponad 190 tys. zachorowań, w 2024 r. blisko 154 tys., a w 2025 r. niecałe 113 tys. Według meldunku Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH od początku roku do 15 października zgłoszono 71 050 przypadków. W tym samym okresie 2025 r. było ich 86 585, czyli obecnie jest ich o 18 proc. mniej.
Jesienią przypadków przybywa, ale sezon ma granice
Dr Karolina Pyziak-Kowalska podkreśla w Medonecie, że mimo spadku w skali kraju zachorowań będzie przybywać do grudnia, a zwykle największe nasilenie przypada na kwiecień i maj. „Nic w danych nie zapowiada sezonu cięższego od poprzedniego. Lokalnie bywa inaczej, bo ognisko w jednym przedszkolu albo powiecie potrafi dać kilkukrotny wzrost, jak w Kaliszu w 2025 r.” — dodaje. W pierwszej połowie września zgłaszano około 65 zachorowań dziennie, a w pierwszej połowie października już blisko 150.
Najwięcej chorych wciąż jest wśród dzieci
Ospa nadal dotyczy głównie najmłodszych. W 2024 r. dzieci do 14. roku życia stanowiły 93 proc. chorych, a najwięcej przypadków odnotowano u trzy-, cztero- i pięciolatków. Dorośli odpowiadali za około 5 proc. zachorowań, czyli około 8 tys. osób rocznie. Według lekarki najczęściej są to rodzice zakażeni przez własne dzieci oraz młodzi dorośli, którzy nie chorowali w dzieciństwie. Do szpitala trafia mniej niż 1 proc. chorych; w 2024 r. było to 912 osób. Prawie 90 proc. chorych w 2024 r. nie było szczepionych, a obie dawki szczepionki miał niecały 1 proc.
Powikłania inaczej wyglądają u dzieci i dorosłych
U zdrowego dziecka ospa zwykle kończy się po tygodniu i ma łagodny przebieg, choć może być bardzo uciążliwa. Pyziak-Kowalska tłumaczy, że powikłania rozwijają się u kilku procent chorych. Najczęściej chodzi o bakteryjne nadkażenia rozdrapanych pęcherzyków, które mogą prowadzić do ropnia, zapalenia tkanki podskórnej, a w rzadkich przypadkach do sepsy. Rzadziej pojawiają się powikłania neurologiczne, w tym zapalenie móżdżku z zaburzeniami równowagi, które zwykle ustępuje bez trwałych następstw.
U dorosłych choroba ma cięższy przebieg: gorączka bywa wyższa, wysypka bardziej nasilona, a najgroźniejszym powikłaniem jest zapalenie płuc. „Ryzyko zgonu rośnie z wiekiem” — podkreśla Pyziak-Kowalska. Według przytaczanych przez nią danych ECDC na 100 tys. chorych dzieci umierało mniej niż jedno, a wśród dorosłych między 15. a 44. rokiem życia dziewięcioro. Zgon pozostaje rzadki, ale u dorosłych jest kilkanaście do trzydziestu razy bardziej prawdopodobny niż u małego dziecka.
Ciąża i odporność zwiększają ryzyko ciężkiego przebiegu
Najbardziej narażone są kobiety w ciąży bez odporności. Zakażenie do 20. tygodnia może uszkodzić płód, a u 10 do 20 proc. chorych ciężarnych rozwija się zapalenie płuc. Ospa u matki tuż przed porodem zagraża życiu noworodka. Do grup ryzyka należą też osoby z osłabioną odpornością: pacjenci po przeszczepieniu, w trakcie chemioterapii, leczeni biologicznie lub dużymi dawkami glikokortykosteroidów oraz osoby z zaawansowanym zakażeniem HIV. Ciężej chorują również niemowlęta.
Niektóre objawy wymagają pilnej konsultacji
Każdy przypadek ospy u dorosłego, kobiety w ciąży, niemowlęcia i osoby z obniżoną odpornością wymaga szybkiego kontaktu z lekarzem. „W tych grupach podajemy acyklowir, a działa on najlepiej, gdy leczenie zaczyna się w pierwszej dobie od pojawienia się wysypki” — tłumaczy lekarka. U zdrowego dziecka zwykle wystarcza łagodzenie świądu i gorączki.
Niezależnie od wieku pilnej oceny wymaga gorączka trwająca dłużej niż cztery dni, przekraczająca 39 st. C albo powracająca po kilku dniach poprawy. Niepokój powinny budzić także zmiany skórne gorące, bolesne, szybko powiększające się lub z ropną wydzieliną, a także duszność, kaszel, ból w klatce piersiowej, senność, silny ból głowy ze sztywnością karku, drgawki i chwiejny chód. U małych dzieci groźne jest odwodnienie. Pyziak-Kowalska wskazuje, że gorączkę obniża się paracetamolem, w ospie lepiej unikać ibuprofenu, a aspiryny nie podaje się dzieciom nigdy. Chory zakaża od jednego do dwóch dni przed wysypką aż do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków.
Szczepienie można rozważyć także po kontakcie
Dr Karolina Pyziak-Kowalska stanowczo rekomenduje szczepienie osobom, które dotąd nie chorowały na ospę. „Szczepić można w każdym wieku, od 9. miesiąca życia” — przypomina. Szczepionka zawiera żywy, osłabiony wirus i podaje się ją w dwóch dawkach, przy czym drugą po co najmniej sześciu tygodniach. Dwie dawki chronią przed zachorowaniem w około 90-95 proc., a przed postacią umiarkowaną i ciężką niemal całkowicie.
Lekarka zaleca szczepienie szczególnie kobietom planującym ciążę, bo w ciąży nie wolno już szczepić, a także pracownikom i studentom zawodów medycznych, rodzicom i opiekunom małych dzieci oraz osobom przed leczeniem osłabiającym odporność. Osoby, które nie pamiętają, czy chorowały, mogą oznaczyć przeciwciała IgG przeciw wirusowi ospy. Szczepienie może zadziałać również po kontakcie z chorym, jeśli poda się je w ciągu trzech, najpóźniej pięciu dni.
Farmaceutka wskazuje na dane e-Zdrowia
Farmaceutka Angelika Talar-Śpionek zwraca uwagę, że dane publikowane przez e-Zdrowie wskazują na wzrost liczby zachorowań na ospę wietrzną. Raportowany wskaźnik wynosi obecnie 4,5 przypadku na 100 tys. mieszkańców. Statystyki obejmują jednak zgłoszone zachorowania, dlatego rzeczywista skala problemu może być większa. „Wraz ze zwiększoną zachorowalnością na ospę wietrzną dorośli pacjenci coraz częściej interesują się możliwością przyjęcia szczepionki przeciw półpaścowi” — zaznacza farmaceutka.
Półpasiec ma związek z tym samym wirusem
Talar-Śpionek przypomina, że ospę wietrzną i półpasiec wywołuje ten sam wirus, VZV. Po przechorowaniu ospy wirus nie znika z organizmu, lecz pozostaje w nim w stanie uśpienia. Po latach może się reaktywować i wywołać półpasiec. Ryzyko rośnie m.in. z wiekiem oraz przy osłabieniu odporności. Półpasiec najczęściej objawia się bolesną wysypką pęcherzykową po jednej stronie ciała, wzdłuż przebiegu nerwu. Mogą jej towarzyszyć pieczenie, mrowienie i nadwrażliwość skóry. Do powikłań należą neuralgia popółpaścowa, czyli przewlekły ból po ustąpieniu zmian skórnych, a także zajęcie oka i zaburzenia widzenia.
Szczepionki przeciw półpaścowi mają inne zastosowanie
Szczepienie przeciw półpaścowi jest elementem profilaktyki zwłaszcza u osób starszych i bardziej narażonych na powikłania. Farmaceutka podkreśla, że szczepionka przeciw półpaścowi nie jest tym samym co szczepionka przeciw ospie wietrznej, bo preparaty mają różne zastosowania. Szczepienie przeciw półpaścowi ma przede wszystkim zmniejszać ryzyko reaktywacji wirusa, zachorowania oraz powikłań. Na szczepienie można umówić się w aptece; szczepionka jest refundowana dla dorosłych ze zwiększonym ryzykiem półpaśca i darmowa dla osób powyżej 65. roku życia.
Angelika Talar-Śpionek informuje też, że pacjenci zwracali ostatnio uwagę na braki Pudrodermu, jednego z popularnych preparatów stosowanych miejscowo na zmiany skórne w przebiegu ospy wietrznej, ale według statystyk preparat ponownie jest dostępny w aptekach. Preparaty miejscowe mogą jedynie łagodzić część dolegliwości i nie eliminują wirusa. Przy ospie ważne jest ograniczenie kontaktu z osobami podatnymi na zakażenie, szczególnie kobietami w ciąży, noworodkami i osobami z obniżoną odpornością. W razie nasilonych objawów, wysokiej gorączki, zmian w okolicy oka lub pogorszenia stanu ogólnego należy skonsultować się z lekarzem.
źródło: medonet.pl
