W dawnym Żywcu Żydzi mieszkać nie mogli. A jak było na terenie tzw. "Klucza jeleśniańskiego"?
W Polsce
Pierwsze wzmianki o mieszkających w Polsce Żydach pochodzą z XI wieku. Około 200 lat później odnotowywano pierwsze małe wspólnoty żydowskie. Diaspora żydowska szybko się powiększała, czego powodem była w dużym stopniu polska tolerancyjność. Kraj naszych przodków przyjmował Żydów, wypędzanych z większości państw Europy. Szczególna eksplozja napływu obywateli omawianego pochodzenia miała miejsce w XIX wieku, co jednocześnie stało się powodem ich zubożenia, a w konsekwencji też emigracji do krajów Zachodniej Europy i do Stanów Zjednoczonych. Przed końcem 19. stulecia na terenach ówczesnej Polski mieszkaoł około 80% światowej populacji Żydów. Najwięcej było ich we wschodnie części kraju. Przed wybuchem II wojny światowej była to już ilość znacznie mniejsza, bo 40%.
Sąsiedzi
W samym Żywcu, w dawnych wiekach, obowiązywał zakaz osiedlania się Żydow („de non tolerandis judaeis”). Nie dotyczył on jednak pozostałych terenów Państwa Żywieckiego, w tym również dzisiejszej dzielnicy miasta - Zabłocia.
Pierwsze, pojedyncze przypadki zamieszkania Żydów w kluczu jeleśniańskim miały miejsce w XVII i XVIII wieku. Zgodnie z powszechnie utrwalonym obrazem, zajmowali się głównie handlem i prowadzili pańskie karczmy. W roku 1827 w Jeleśni zarejestrowanych było 40 Żydów. Ich liczebność rosła. W roku 1921 był ich 90, a tuż przed wybuchem wojny około 200.
Zorganizowani
W początkach XX wieku w Jeleśni dwie organizacje żydowskie. W 1910 roku powstało tam stowarzyszenie Talmud Thora. Jego celami nadrzędnymi było: nauczanie biblii wiedzy talmudycznej założenie hebrajskiej biblioteki, urządzanie odczytów i prenumerata pism hebrajskich. Składka członkowska wynosiła 25 koron. Stowarzyszenie liczyło sobie 30 członków. Jedną połowę z nich stanowili ortodoksi, a drugą syjoniści. Do zarządu należeli:
Prezes Berdnard Landau – prezes, właściciel tartaku,
zastępca Abraham Wulkan z Jeleśni,
sekretarz Ferdynand Better – kupiec drzewny z Jeleśni.
Członkami byli: Adolf Wenslitzer – kupiec z Sopotni Małej, Arnold Ferber – kupiec z Jeleśni. Komisję kontrolną stanowili: Leopold Szancer – kupiec, Rudolf Mosses – kupiec, Henryk Bachner – fryzjer.
Stowarzyszenie to działało w latach 1910 – 1914 i potem po roku 1925. Dwa lata później doszło w nim do dużych tarć na tle rozbieżności podczas wyboru zarządu.
W Jeleśni działało też Żydowskie Stowarzyszenie dla pielęgnacji chorych i ubogich Izraelitów.
Spośród rodzin żydowskich, które zamieszkiwały Jeleśnię po I wojnie światowej, wymienić można: Bachnerów, Betterów, Landauów, Eisingów, Flanków, Friedmanów, Heitlingerów, Hochfeldów, Huppertów, Kalusów, Silbermanów czy Szancerów. W Krzyżowej mieszkali: Silbermanowie, Loblowitzowie, Bihellerowie, Zehngutowie i Betterowie. W Przyborowie Hani Littman, a w Koszarawie Ringerowie, Glucksmanowie, Bernard Rozenthal, Emanuel Grunberg i Emanuel Rozenthal z rodzinami.
Źródło i fotografia: „Jeleśnia i okolice. Zarys Dziejów” Józef Suchoń, Kraków 2016.
